ფრაზები „ბავშვს მეტყველება არ აქვს“ ან „მეტყველება არ ვითარდება“ თითქმის ყოველთვის ერთ აზრამდე მიგვიყვანს: ლოგოპედთან წასვლის დროა. და ეს მართლაც ასეა, ლოგოპედია მეტყველებაზე მუშაობის ძალიან დიდ ნაწილს მოიცავს. მაგრამ ცენტრ „ნეირონის“ სპეციალისტები შეგახსენებენ: მეტყველებისა და კომუნიკაციის განვითარებაზე სხვა სპეციალისტებიც მუშაობენ. ამიტომ კითხვა „ვინ ჯობია“ აქ არ დგას. უფრო მნიშვნელოვანია გავიგოთ, რა სირთულეები აქვს თქვენს შვილს და ვისი დახმარება სჭირდება მას სწორედ ახლა.
რას აკეთებს ლოგოპედი
ბევრი ფიქრობს, რომ ლოგოპედი მხოლოდ „ბგერებს სვამს“. სინამდვილეში ამოცანების წრე გაცილებით ფართოა. ლოგოპედს შეუძლია იმუშაოს:
- მიმართული მეტყველების გაგებაზე;
- ლექსიკურ მარაგზე;
- ფრაზის აგებასა და მეტყველების გრამატიკულ წყობაზე;
- ბმულ მეტყველებაზე;
- მეტყველების ამოქმედებაზე, ბგერების დასმასა და ავტომატიზაციაზე;
- მეტყველებით სუნთქვაზე.
მეტყველება ABA-ში: როგორც ურთიერთობის იარაღი
ABA თერაპიაშიც არის დიდი ნაწილი, რომელიც მეტყველებასა და კომუნიკაციას ეხება. აქ ასწავლიან ფუნქციურ თხოვნას, მეტყველების გაგებას, საგნებისა და მოქმედებების დასახელებას, კითხვებზე პასუხს, ფრაზების აგებას. ასევე დახმარების თხოვნას, უარის თქმას, სხვა ადამიანის ყურადღების მიპყრობას და ჩვეულებრივ სიტუაციებში მეტყველების დამოუკიდებლად გამოყენებას.
ABA-ში მეტყველების განვითარების ერთ-ერთ მიდგომას „ვერბალური ქცევა“ ჰქვია და ის სკინერის თეორიას ეფუძნება. მეტყველება აქ განიხილება როგორც ქცევა, რომლის განვითარება და გაძლიერება შეიძლება. მას რამდენიმე ტიპად ყოფენ:
- მანდი: თხოვნა, ყველაზე საბაზისო უნარი, ხშირად სწორედ მისით იწყებენ;
- ტაქტი: საგნების, მოქმედებების, გრძნობების დასახელება, ლექსიკურ მარაგზეა პასუხისმგებელი;
- ინტრავერბალი: კითხვებზე პასუხი და დიალოგის შენარჩუნება;
- ექო: სიტყვების ან ბგერების გამეორება;
- აუტოკლიტიკი: მეტყველების გრამატიკული სტრუქტურა.
როცა ბავშვი ლაპარაკობს, მაგრამ არ ითხოვს
ხდება, რომ ბავშვი უკვე ლაპარაკობს, მაგრამ თხოვნა არ შეუძლია. არ იცის, როგორ ჩამოაყალიბოს თხოვნა, იბნევა, როცა საჭირო საგანი თვალწინ არ არის, ვერ იტანს უარს ან მეტყველებას „არადანიშნულებისამებრ“ იყენებს: იმეორებს გაგონილს ან ფრაზებს მულტფილმებიდან.
პრაქტიკის ერთ შემთხვევაში სპეციალისტებმა ასეთი ბავშვისთვის PECS სისტემა აირჩიეს, ანუ ბარათებით ურთიერთობა. ბავშვის ძლიერი მხარე ვიზუალური საყრდენები იყო, სიტყვიერი მინიშნებებით სწავლა კი უფრო რთულად მიდიოდა. ჯერ ბავშვმა სურათებით დაიწყო თხოვნა, შემდეგ კი სიტყვებით და წინადადებებს დამოუკიდებლად ადგენდა. ABA-ში მიდგომა ყველა ბავშვისთვის ინდივიდუალურია და PECS სწორედ იმიტომ აირჩიეს, რომ ის ამ ბავშვს შეეფერებოდა.
კიდევ ერთი მომენტი მეცადინეობიდან: ბავშვი დიდხანს ეძებდა საჭირო ბარათს, იპოვა, გადასცა ზრდასრულს და მიიღო სასურველი. მისთვის ეს აღმოჩენა იყო: „ჩემი ურთიერთობის გზა მუშაობს“.
როგორ გავიგოთ, რა სჭირდება თქვენს შვილს
თუ სირთულეები ბგერებს, სუნთქვას, გრამატიკას ან ბმულ მეტყველებას უკავშირდება, პირველი დამხმარე ხშირად ლოგოპედია. თუ ბავშვი მეტყველებას ურთიერთობისთვის არ იყენებს, ვერ ითხოვს ან ვერ ამბობს უარს, სიტყვების ნაცვლად აპროტესტებს, დიდ როლს ABA სპეციალისტი შეასრულებს. ხშირად ორივე საჭიროა. პირველად კონსულტაციაზე ცენტრის სპეციალისტები ნახულობენ, რა უნარები აქვს ბავშვს უკვე და რა აკლია, და მხოლოდ ამის შემდეგ სთავაზობენ მარშრუტს.